THÔNG BÁO: WEBSITE HIỆN ĐANG TRONG QUÁ TRÌNH CHẠY THỬ NGHIỆM
Thứ 2, 11/12/2017
Hotline: 0988003355

Thống nhất cách chuyển dịch thuật ngữ mới xuất hiện trong lĩnh vực đo đạc và bản đồ

Việc mở rộng phạm vi và đối tượng của hoạt động ĐĐ&BĐ đang thúc đẩy việc ứng dụng CNTT, viễn thông, công nghệ hệ thông tin địa lý (GIS) và các công nghệ hiện đại khác tăng cường hiệu quả hơn trong công tác quản lý, xử lý, truyền dẫn, cung cấp thông tin dữ liệu không gian địa lý đáp ứng nhu cầu của xã hội. Cũng từ đó, trong lĩnh vực ĐĐ&BĐ thường xuyên xuất hiện những thuật ngữ khoa học kỹ thuật mới, chưa có sự thống nhất trong cách viết, và cả trong cách định nghĩa khái niệm. Trong khi tiến tới việc biên soạn từ điển khái niệm và từ điển đối chiếu thuật ngữ khoa học chuyên ngành ĐĐ&BĐ, bài viết này đề xuất cách chuyển dịch một số thuật ngữ thường gặp trong các văn bản tài liệu về ĐĐ&BĐ.

Ảnh minh họa

Đề xuất thống nhất cách dịch một số thuật ngữ từ dạng tắt tiếng Anh

Hiện nay, một số thuật ngữ khoa học kỹ thuật được viết và định nghĩa chưa thống nhất, đôi khi ngay trong một văn bản, cùng một tác giả. Điều đó gây không ít khó khăn cho người sử dụng, trong đó, có các văn bản liên quan đến lĩnh vực ĐĐ&BĐ. Là một bộ phận trong từ vựng tiếng Việt, nên dù được chuyển dịch từ tiếng nước ngoài, thuật ngữ khoa học vẫn cần có sự thống nhất giữa hình thức và nội dung, chí ít cũng phải nhất quán trong cùng một lĩnh vực, trong cùng một dự án, trong cùng một chuyên đề. Cần vận dụng linh hoạt các nguyên tắc của Liên Hợp Quốc về phiên chuyển địa danh nước ngoài. Tính chính xác của thuật ngữ nằm ở nội dung khái niệm mà nó biểu đạt có hình thức phù hợp với truyền thống ngôn ngữ quốc gia là tiếng Việt. Như thế, thuật ngữ khoa học kỹ thuật không thể tách rời vốn từ chung của tiếng Việt. Nói cách khác, rất cần có sự phối hợp giữa các nhà khoa học về ĐĐ&BĐ với các chuyên gia từ vựng học, đặc biệt, là các nhà thuật ngữ học, để đi tới thống nhất cách phiên chuyển thuật ngữ sao cho phù hợp nhất với tiếng Việt.

Trong quá trình ứng dụng KH&CN vào lĩnh vực ĐĐ&BĐ, việc phiên chuyển thuật ngữ từ các ngoại ngữ phổ biến - mà tiếng Anh có vị trí hàng đầu hiện nay - sang tiếng Việt là tất yếu. Lẽ đương nhiên, khi phiên chuyển và sử dụng thuật ngữ cần phải phù hợp với ngữ cảnh tiếng Việt.

Thống nhất cách chuyển dịch thuật ngữ là một một nhu cầu khách quan. Ngay cả khi các nhà chuyên môn ở các nước sử dụng dạng thức ngôn ngữ khác nhau để biểu hiện cùng một khái niệm. Xin nêu một vài trường hợp điển hình: Ví dụ như thuật ngữ “Geographic” thường được sử dụng theo truyền thống tiếng Việt là “Địa lý (học)”, vì vậy, “Geographic Map” chuyển sang tiếng Việt là “Bản đồ địa lý”, và thuật ngữ “Geographic Data” sang tiếng Việt là “Dữ liệu địa lý”. Các trường hợp này không cần thêm yếu tố “học” ở cuối.

Vào khoảng năm 1980, khi trong lĩnh vực ĐĐ&BĐ xuất hiện thuật ngữ “Geo-spacial Data”, người ta đã chuyển nó sang tiếng Việt là “Dữ liệu không gian địa lý”, dù thuật ngữ mới này cũng được định nghĩa trùng với khái niệm được thể hiện bằng thuật ngữ “Geographic Data”. Mới đây, có thêm thuật ngữ “Spacial Data” được chuyển sang tiếng Việt là “Dữ liệu không gian”. Như vậy, khi cả ba thuật ngữ nêu trên có cùng một định nghĩa thì dù có sự khác biệt về hình thức trong văn bản khoa học tiếng Anh (và các ngoại ngữ khác), chỉ nên chuyển sang tiếng Việt, có thể thống nhất là “Dữ liệu địa lý” hay “Dữ liệu không gian địa lý”.

Với trường hợp thuật ngữ ở dạng tắt “SDI” – cách viết đầy đủ danh ngữ tiếng Anh là “Spatial Data Infrastructure”, trong các thành phần của thuật ngữ trên chỉ rõ khái niệm cơ bản mà thuật ngữ này biểu thị là ”Infrastructure - hạ tầng”, còn thành phần bổ nghĩa cho nó là “Spatial Data “ là “Dữ liệu không gian”. Trong trường hợp muốn chỉ “Dữ liệu không gian” là “thông tin của các đối tượng, hiện tượng gắn với trái đất” thì phải có thêm yếu tố “Geographic” tạo thành thuật ngữ “Geo-Spatial Data - Dữ liệu không gian địa lý”.

Theo Từ điển Anh – Việt do Viện Ngôn ngữ học tổ chức biên soạn (H., Nxb TP. HCM, 1998, tr. 868), thì “Infrastracture” được chuyển dịch là “cơ sở hạ tầng” để chỉ “các bộ phận, các thiết bị… phụ thuộc, tạo thành cơ sở của một hệ thống, một tổ chức hoặc một xí nghiệp”; trong kinh tế thì đó là thiết bị cố định cơ bản của một nước (đường sắt, nhà ga, hệ thống cấp nước…).

Như vậy, tương ứng với dạng tắt tiếng Anh SDI trong tiếng Việt phải là “Hạ tầng dữ liệu không gian”. Tuy nhiên, khái niệm này cũng được các nước trên thế giới sử dụng với hình thức ngôn ngữ khác nhau. Theo đó, thuật ngữ “Spatial Data Infrastructure” được nhà nghiên cứu người Canađa, sử dụng lần đầu năm 1991 (Dr. John McLaughlinin, 1991). Trước đó, vào năm 1990, Ủy ban Khoa học bản đồ thuộc Hội đồng khoa học nghiên cứu quốc gia Hoa Kỳ đã nhiều lần sử dụng thuật ngữ ngữ này. Song, mãi đến năm 1994, Chính phủ Hoa Kỳ mới chính thức xây dựng và sử dụng thuật ngữ “National Spatial Data Infrastructure - Hạ tầng dữ liệu không gian quốc gia”. Ủy ban của cộng đồng Châu Âu dùng nó vào năm 1995. Riêng với Hà Lan thì thuật ngữ này được hiểu là “National Geographic Information Infrastructure - Hạ tầng thông tin địa lý quốc gia” (NGII, Netherland, 1992). Còn ở nước Đức, người ta xây dựng và sử dụng thuật ngữ “Geodaten-Infrastruktur Deutschland - Hạ tầng dữ liệu đia lý Đức” (GDI-DE). Trong khi Úc xây dựng và sử dụng thuật ngữ “Spacial Data Infrastructure - Hạ tầng dữ liệu không gian” vào năm 1998, thì Canađa xây dựng và sử dụng thuật ngữ “Geospatial Data Infrastructure - Hạ tầng dữ liệu địa không gian” vào năm 2007. Như vậy, trong trường hợp có cùng ngữ cảnh, thì các thuật ngữ tương ứng với hạ tầng dữ liệu không gian, hạ tầng dữ liệu địa lý, hạ tầng dữ liệu địa không gian và hạ tầng thông tin không gian khi chuyển sang tiếng Việt, chúng ta chỉ nên dùng thống nhất một thuật ngữ (có thể là hạ tầng dữ liệu không gian địa lý).

Đề xuất thống nhất chuyển dịch một số trường hợp cụ thể

Việc chuyển dịch các thuật ngữ phải bảo đảm tính nhất quán phù hợp với ngữ cảnh tiếng Viêt, trong cùng một lĩnh vực, cùng một dự án, cùng một chuyên đề đang đề cập, dù trong thực tế, chúng có thể khác biệt ở các tác giả, do cách tiếp cận ở các góc độ khác nhau. Ví dụ như, hiện đang tồn tại các xu hướng dùng thuật ngữ SDI hay GIS và có cách định nghĩa theo xu hướng mô tả thành phần cấu trúc của thực thể gắn với thuật ngữ, lại có định nghĩa theo xu hướng chỉ rõ mục đích, vai trò của thực thể gắn với thuật ngữ và có cách định nghĩa theo xu hướng chỉ rõ quan hệ tương tác của thực thể gắn với thuật ngữ. Khi chuyển dịch thuật ngữ khoa học từ tiếng nước ngoài, cần có sự thống nhất giữa hình thức và nội dung của thuật ngữ, chí ít cũng phải bảo đảm tính nhất quán ngay trong cùng một lĩnh vực, trong cùng một dự án, trong cùng một chuyên đề. Đồng thời, chúng ta cần vận dụng linh hoạt các nguyên tắc các nguyên tắc chung của Liên Hợp Quốc về phiên chuyển địa danh nước ngoài.

Thuật ngữ khoa học kỹ thuật trong lĩnh vực ĐĐ&BĐ không thể tách rời với những vấn đề ngôn ngữ chung của tiếng Việt được Hiến pháp năm 2013 xác định là ngôn ngữ quốc gia. Các thuật ngữ khoa học phải được coi là một bộ phận trong từ vựng tiếng Việt nói chung. Việc xác định chuẩn mực cho bộ phận từ vựng này phải tính cả đến mối tương quan dân tộc với quốc tế. Tiêu chí nổi lên hàng đầu trong quá trình phiên chuyển là phải bảo đảm tính chính xác của khái niệm, đồng thời phải xét đến nhất quán của hình thức ngôn ngữ. Để thẩm định tính chính xác của thuật ngữ cần nắm vững nội dung khái niệm mà thuật ngữ diễn đạt và phải tính đến truyền thống, thực tiễn. Cần có sự phối hợp giữa các nhà khoa học về ĐĐ&BĐ với các chuyên gia từ vựng học. Đặc biệt, các nhà thuật ngữ học để đi tới thống nhất cách dùng chuẩn nhất phù hợp với tiếng Việt.

PGS. TS. VƯƠNG TOÀN

Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

NGUYỄN ĐỨC TUỆ

Hội Trắc địa - Bản đồ - Viễn thám Việt Nam