THÔNG BÁO: WEBSITE HIỆN ĐANG TRONG QUÁ TRÌNH CHẠY THỬ NGHIỆM
Chủ nhật, 01/08/2021
Hotline: 0988003355

THÀNH PHẦN LOÀI VÀ ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ SINH VẬT NGOẠI LAI TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH TÂY NINH

Tóm tắt

Bài báo công bố kết quả điều tra tổng hợp về thành phần loài sinh vật ngoại lai xâm hại trên địa bàn tỉnh Tây Ninh bằng phương pháp khảo sát thực địa và phiếu khảo sát tại các vị trí có tính đa dạng sinh học cao. Đã  xác định được 24 loài thực vật và 13 loài động vật. Trong đó, có ba loài sinh vật ngoại lai phổ biến và nguy hiểm ảnh hưởng lớn đến sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp và nuôi trồng thủy sản là cây mai dương, cây lục bình và ốc bưu vàng. Phân bố của sinh vật ngoại lai trên địa bàn tỉnh Tây Ninh tập trung Vường Quốc Gia (VQG) Lò Gò Xa Mát, Núi Bà Đen, Rừng Văn hóa, Lịch sử (VHLS) Chàng Riệc, Rừng phòng hộ Dầu Tiếng, Sông Vàm Cỏ Đông. Tác động mà các loài sinh vật xâm hại gây ra đối với môi trường sống rất đa dạng nhưng có thể gộp chung thành 4 nhóm là: i) cạnh tranh với các loài bản địa về thức ăn, nơi sinh sống, ii) ăn thịt các loài bản địa; iii) phá huỷ hoặc làm thoái hóa môi trường sống bản địa, phá hoại mùa màng và iv) truyền bệnh và ký sinh trùng cho các loài bản địa cũng như cư dân địa phương.

Từ khóa: Sinh vật ngoại lai, xâm lấn, gây hại, Tây Ninh.

  1. Mở đầu

Việt Nam được xem là một trong những nước thuộc Đông Nam Á giàu về đa dạng sinh học và được xếp thứ 16 trong số các quốc gia có đa dạng sinh học cao nhất trên thế giới nhưng kém bền vững do sự thay đổi của các yếu tố môi trường, trong đó có tác động xâm hại của các loài sinh vật ngoại lai.

Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định danh mục loài ngoại lai xâm hại gồm 19 loài thuộc 6 nhóm. Cụ thể, nhóm vi sinh vật gồm: Nấm gây bệnh thối rễ; Vi khuẩn gây bệnh dịch hạch ở chuột và động vật; Vi-rút gây bệnh chùn ngọn chuối; Vi-rút gây bệnh cúm gia cầm. Nhóm động vật không xương sống gồm: Bọ cánh cứng hại lá dừa; Ốc bươu vàng; Ốc sên châu Phi; Tôm càng đỏ. Nhóm cá gồm: Cá ăn muỗi; Cá tỳ bà bé;  Cá tỳ bà lớn. Nhóm lưỡng cư - Bò sát có: Rùa tai đỏ. Nhóm chim - thú có: Hải ly Nam Mỹ. Nhóm thực vật gồm: Bèo tây; Cây ngũ sắc; Cỏ lào; Cúc liên chi; Trinh nữ móc; Trinh nữ thân gỗ (mai dương), ngoài ra còn một số loài sinh vật ngoại lai khác.

Tây Ninh là tỉnh cửa ngõ Tây Bắc của vùng kinh tế trọng điểm phía nam cách Thành phố Hồ Chí Minh 99 km về phía Tây Bắc, là đầu mối giao thông vùng: trục Xuyên Á giữa Việt Nam và các nước ASEAN, đường Hồ Chí Minh, đường hành lang biên giới, quốc lộ 22, quốc lộ 22B; là tỉnh có nhiều tiềm năng về tài nguyên du lịch, khoáng sản, tài nguyên nước, tài nguyên rừng... Nhiều loài sinh vật ngoại lai xâm lấn đã tác động tiêu cực đến môi trường và hệ sinh thái bản địa, gây hại nghiêm trọng cho sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy hải sản, nhưng việc kiểm soát, quản lý các loài sinh vật ngoại lai xâm lấn tại địa phương chưa thực sự hiệu quả.

Cho đến nay chưa có nghiên cứu nào tiến hành điều tra, đánh giá về thành phần loài, hiện trạng phân bố, mức độ xâm hại của các loài sinh vật ngoại lai xâm lấn trên địa bàn tỉnh Tây Ninh nhằm đề xuất giải pháp ứng phó, kiểm soát và quản lý. Bài báo này công bố kết quả nghiên cứu đa dạng về thành phần loài, hiện trạng phân bố sinh vật ngoại lai xâm lấn trên địa bàn tỉnh Tây Ninh, góp phần xây dựng cơ sở cho các đề xuất giải pháp quản lý.

  1. Phương pháp nghiên cứu

            Điều tra thực địa:  

Địa điểm: Vườn Quốc gia Lò Gò Xa Mát, Núi Bà Đen, Rừng Văn hóa Lịch sử Chàng Riệc, Rừng phòng hộ Dầu Tiếng, Sông Vàm Cỏ Đông, đây là những khu vực có giá trị môi trường lớn và thể hiện tính đa dạng sinh học cao nhất trên địa bàn tỉnh Tây Ninh, nhằm điều tra, khảo sát sinh vật ngoại lai xâm hại trên địa bàn tỉnh Tây Ninh.

Giám sát theo sinh cảnh phân bố, thời gian hoạt động; chụp ảnh và ghi vào sổ nhật ký thực địa; xác định khu vực phân bố.

Phiếu khảo sát: thu thập thông tin từ dân địa phương và các cán bộ phụ trách liên quan ở những khu vực không có điều kiện khảo sát.

Hình 1: Bản đồ phân vùng nghiên cứu tại tỉnh Tây Ninh

  1. Kết quả

3.1. Danh mục sinh vật ngoại lai

Tại Tây Ninh đã ghi nhận được 24 loài thực vật ngoại lai thuộc 15 họ (theo cơ sở dữ liệu về các loài xâm lấn toàn cầu (GISD), và theo danh mục các loài ngoại lai xâm hại của thông tư 35/2018/TT-BTNMT, tại tỉnh Tây Ninh có 8 loài thực vật ngoại lai trong đó có 5 loài thực vật xác định là ngoại lai xâm hại, 3 loài xác định có nguy cơ xâm hại.

Bảng 1: Danh mục thực vật ngoại lai tại Tây Ninh

Về động vật, có 4 loài nằm trong danh mục các loài động vật ngoại lai xâm hại nguy hiểm đã được ghi nhận tại Tây Ninh, đó là: Rùa Tai đỏ; Cá Lau kiếng; Ốc Bươu vàng và Bọ Cánh cứng hại lá dừa. Ngoài ra còn có 9 loài có nguy cơ xâm hại cao nếu gặp điều kiện môi trường thích hợp.

Bảng 2: Danh mục động vật ngoại lai tại Tây Ninh

Chỉ một phần nhỏ trong số các loài sinh vật ngoại lai có sức sống mãnh liệt và khả năng thích ứng rộng nhưng lại có sức tàn phá ghê gớm với môi trường và các sinh vật bản địa. Tác động mà các loài sinh vật xâm hại gây ra đối với môi trường sống rất đa dạng nhưng có thể gộp chung thành 4 nhóm là: i) cạnh tranh với các loài bản địa về thức ăn, nơi sinh sống, ii) ăn thịt các loài bản địa; iii) phá huỷ hoặc làm thoái hóa môi trường sống bản địa, phá hoại mùa màng và iv) truyền bệnh và ký sinh trùng cho các loài bản địa cũng như cư dân địa phương.

Qua kết quả khảo sát, loài sinh vật ngoại lai xâm lấn phân bố rộng khắp và gây ảnh hưởng không nhỏ trên địa bàn tỉnh có thể kể đến là cây mai dương, cây lục bình, ốc bưu vàng là ba loài phân bố dày đặc trên địa bàn tỉnh và được người dân đặc biệt quan tâm.

Nhận thức về sinh vật ngoại lai của người dân chưa cao, đặc biệt công tác quản còn nhiều vướng mắt, khó khăn. Do đó cần khẩn trương vào cuộc, không bị động trong các trường hợp đột xuất, đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho người dân để kiểm soát tình trạng các loài ngoại lai mới xâm hại.

3.2. Phân bố sinh vật ngoại lai phổ biến và nguy hiểm

Hình 2: Bản đồ phân bố các loài ngoại lai xâm hại tại tỉnh Tây Ninh

Cây Mai dương: Ở Tây Ninh, cây mai dương đã xuất hiện rải rác ở nhiều nơi. Tại huyện Tân Biên đã xuất hiện vùng đệm Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát, thuộc xã Tân Lập; khu vực hai bên cầu Cần Đăng, ven trục đường từ huyện Tân Biên đi Tân Châu. Ở Châu Thành, chúng mọc hai bên cầu Vịnh thuộc xã Phước Vinh. Ở Tân Châu, mọc rải rác ở nhiều nơi và mọc thành nhiều đám lớn dọc theo đường ở khu vực cầu Tha La.

Cây lục bình: Lục bình trên sông Vàm Cỏ phân bố rộng khắp hầu hết con sông đặt biệt tại những khúc cua, đoạn cong trên sông Vàm Cỏ Đông như khu vực cầu Gò Chai, cầu Bến Sỏi thuộc huyện Châu Thành; xã Cẩm Giang, cảng Gò Dầu thuộc huyện Gò Dầu, cầu Bến Đình huyện Bến Cầu .

Ốc bưu vàng: Ốc bưu vàng trên địa bàn tỉnh Tây Ninh xuất hiện rất nhiều đặc biệt trên sông Vàm Cỏ Đông, các kênh mương, ruộng lúa, mì trên địa bàn tỉnh. Có thể nói ốc bưu vàng trên địa bàn tỉnh phân bố rộng khắp. Tại VQG Lò Gò Xa Mát chúng tôi ghi nhận ốc bưu vàng xuất hiện tại trạm Tân Lập, Tà Nốt, xã Hòa Hiệp.

  • Biện pháp phòng, trừ sinh vật ngoại lai

Dựa trên đặc điểm điều kiện tự nhiên, đặc điểm sinh học, sinh thái của các loài sinh vật ngoại lai xâm hại cùng với mức độ nhận thức, hiểu biết, sự quan tâm của người dân và cấp chính quyền địa phương đối với các loài sinh vật ngoại lai xâm hại.

Cây mai dương:

Phương pháp vật lí, cơ học:  Nhổ mai dương bằng tay: phương pháp này phù hợp kiểm soát cây mai dương mọc xen lẫn cây trồng nông nghiệp, biện pháp này áp dụng cho cây mọc rãi rác, chiều cao dưới 50 cm.

Biện pháp chặt đốn: Phương pháp này để kiểm soát mai dương đã xâm lấn, dụng cụ chủ yếu là dao, cưa…những khu vực mai dương phát triển trên diện rộng, thiết bị chủ yếu như máy ủi, máy kéo…

Phương pháp sinh thái: Cây mai dương non rất dễ bị lấn áp bởi các loài cỏ, có thể dùng các loài cỏ cạnh tranh được chấp thuận để kiểm soát cây mai dương.

Phương pháp sinh học: Bản chất của phương pháp này là dùng thiên địch để hạn chế sự phát triển và tái sinh cây mai dương bao gồm các loài động vật ăn thực vật, sâu đục thân, nấm gây bệnh cho cây mai dương.

Phương pháp hóa học: Sử dụng các laoị thuốc diệt cỏ được cho phép sử dụng để diệt trừ mai dương.

Cây lục bình:

Phương pháp cơ học: áp dụng cho vùng bị xâm lấn ổn định trên diện rộng, cắt lục bình sau đó đem lên bờ xử lý.

Phương pháp sinh học: Dùng sâu bướm để kiểm soát cây lục bình, loài sâu bướm này có thể làm chậm sự tăng trưởng giai đoạn đầu của cây lục bình.

Ốc bưu vàng:

Phương pháp cơ học: Bắt ốc bưu vàng và gôm ổ trứng bằng tay. Đặt lưới mắt cáo bằng kim loại ở cống, bọng dẫ nước để ngăn chặn ốc lay lan. Vét rãnh trên ruộng khi tháo nước, ốc gôm xuống rãnh để thu gôm. Làm bờ bằng tro hoặc bằng vôi quanh chổ bị hại, khi ốc bưu vàng lên bờ sẽ chết do mất nước.

Phương pháp sinh học: Thả vịt ăn ốc cần khoảng 20 con vịt cho 1000 m2 giúp giảm đáng kể lượng ốc bưu vàng. Thả cá áp dụng các vùng ngập nước và khó rút cạn thì mô hình lúa – cá là phương pháp hữu hiệu giúp giảm thiệt hại do ốc bưu vàng.

Phương pháp hóa học: Sử dụng vôi hoặc các thuốc hóa học được cho phép.

  1. Kết luận

Nghiên cứu đã xác định được ở Tây Ninh có 24 loài thực vật và 13 loài động vật ngoại lai xâm hại hoặc có nguy cơ xâm hại trên địa bàn tỉnh.

Phân bố của sinh vật ngoại lai trên địa bàn tỉnh Tây Ninh tập trung vùng có tính đa dạng sinh học cao như VQG Lò Gò Xa Mát, xuất hiện dọc theo đường mòn, Núi Bà Đen, Rừng VHLS Chàng Riệc, Rừng phòng hộ Dầu Tiếng, Sông Vàm Cỏ Đông.

Bước đầu đề xuất một số nhóm biện pháp nhằm phòng trừ các loài SVNLXH ở mức độ cao (Lục bình, Mai dương, và ốc Bươu vàng) để áp dụng vào điều kiện cụ thể của tỉnh Tây Ninh.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

  1. Tài liệu tập huấn “ Nâng cao nhận thức về ngăn ngừa, kiểm soát sinh vật ngoại lai xâm hại” (2017), thuộc dự án “ Kiểm kê và giám sát sinh vật ngoại lai xâm hại ở VQG Lò Gò – Xa Mát.
  2. Lê Ánh Nga, Hoàng Đình Trung, (2018), Thành phân loài và đặc điểm phân bố của sinh vật ngoại lai xâm hịa ở huyện Tư Nghĩa, tỉnh Quãng Ngãi. Tạp chí Khoa học Đại học Huế: Khoa học Tự nhiên; ISSN 1859–1388..
  3. Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn. Quy hoạch Thủy lợi tỉnh Tây Ninh giai đoạn 2016-2025 và định hướng đến năm 2035.

 

SPECIES COMPOSITION AND DISTRIBUTION OF INVASIVE ALIEN SPECIES IN TAY NINH PROVINCE

Nguyen Van Hong(1), Le Xuan Hoa(1), Lam Van Xinh(2)

(1)Sub-Institute of Hydrometeorology and Climate Change

(2)Department of Natural Resource and Environment of Tay Ninh Province

Abstract

The paper presents results of a survey on the composition of invasive alien species in Tay Ninh province by field survey method and survey questionnaire at locations with high biodiversity. 24 species of plants and 13 species of animals are identified. There are three common species of alien species which affect the forestry and aquacultural production, namely Mimosa pigra, Eichhornia crassipes and Pomacea canaliculata. The distribution of alien organisms in Tay Ninh province is concentrated in the areas with high biodiversity such as the Lo Go Xa Mat National Park, Ba Den Mountain, Vam Co Dong River. The impact that invasive species have on the environment is diverse but can be grouped into four groups: i) competition with native species for food ii) predation of native species  iii) destroying or degrading native habitats that destroy crops and iv) spreading diseases and parasites to native species as well as local residents

Keywords: Alien creatures, invade, harmful, Tay Ninh

TS.Nguyễn Văn Hồng, Ths.Lê Xuân Hòa, Ths. Lâm Văn Xinh

Phân viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu

Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Tây Ninh